اثربخشی تمرین‌های ادراکی‌حرکتی بر یکپارچگی حسی کودکان ۶ تا ۱۲ ساله مبتلا به اختلال طیف اُتیسم (سطح 2)

Introduction
Autism spectrum disorder (ASD) is a neurodevelopmental condition marked by deficits in social communication and restricted, repetitive behaviors that persist from childhood into adulthood. The prevalence of ASD has risen globally, with an estimated rate of 0.06% in Iran. Among the challenges faced by children with ASD, sensory integration dysfunction is prevalent and significantly impacts daily functioning and social participation. Sensory integration, as described by Ayres and Robbins [3], is a neurological process that organizes sensory inputs to produce adaptive responses, underpinning purposeful behavior. Impairments in this process can disrupt learning, motor skills, emotional regulation, and development, particularly in children with moderate ASD (level 2), where sensory issues correlate with symptom severity. 
Children with ASD often show atypical sensory processing, such as over- or under-sensitivity, leading to behavioral challenges and social isolation. Research highlights sensory integration issues as barriers to functional independence. Perceptual-motor exercises, which integrate sensory and motor activities, are promising interventions rooted in the theories of Hebb and Piaget [18], linking perceptual-motor learning to cognitive development. These exercises enhance environmental interaction and social skills by improving sensory processing efficiency. 
Studies, including Moradi et al. [5] show that structured perceptual-motor training improves executive functions in ASD, while Faramarzi et al. [6] report reduced stereotyped behaviors and better social interactions. International research by Gaber et al. [8]. Behroozmanesh et al. [9]. Perry et al. [10] and Muffly [11], supports the efficacy of sensory-based interventions in enhancing motor skills and quality of life. By stimulating multiple sensory systems, these exercises aid neural organization and foster adaptive behaviors. Given the evidence, this study evaluated the effect of perceptual-motor exercises on sensory integration in children aged 6-12 with ASD (level 2), addressing a critical need for targeted rehabilitation strategies. 
The primary objective of this research was to examine the effectiveness of perceptual-motor exercises in enhancing sensory integration in children aged 6-12 diagnosed with ASD (level 2). Specifically, the study aimed to compare pre- and post-intervention sensory integration scores between an experimental group receiving structured perceptual-motor training and a control group continuing routine treatments. By focusing on this age range and severity level, the research sought to provide evidence-based recommendations for rehabilitation strategies that could improve daily functioning, social participation, and adaptive behaviors in this population. Secondary goals included assessing the feasibility of implementing such exercises in a clinical setting and identifying potential limitations for future studies.

Methods
This quasi-experimental study, conducted in 2024 at a Tehran-based rehabilitation center for children with ASD, used a pre-test post-test design with a control group. The population included children aged 6-12 with a confirmed ASD diagnosis (level 2 severity according to the DSM-5-TR criteria). From this group, 40 children (equal numbers of boys and girls) were selected via convenience sampling and randomly assigned to the experimental (n=20) or control (n=20) groups, matched for age, severity, and gender. 
Inclusion criteria required a definitive ASD diagnosis, ages 6 to 12, sensory integration issues (confirmed by the Sensory Processing Measure [SPM]), and no severe physical or psychiatric comorbidities. Exclusion criteria included concurrent therapies or excessive absences. Ethical standards were upheld, including informed parental consent, data confidentiality, and secured ethical approval. 
The experimental group underwent 11 sessions of structured perceptual-motor exercises (23 minutes each, three times weekly for four weeks). Each session included warm-up stretches, core activities (e.g. balance, coordination, ball throwing), and a cool-down, conducted in small subgroups (4-5 children) tailored to individual abilities. The protocol was developed with expert input from two occupational therapists and one child psychologist. The control group continued routine treatments without additional interventions. 
The SPM questionnaire developed by Parham et al. [16] in 2007, a 75-item tool with eight subscales (e.g. social participation, sensory processing, and balance), was used for pre- and post-intervention assessments. Its Persian version has confirmed validity and reliability (Cronbach’s α=0.92). A blinded evaluator conducted assessments. Data were analyzed using SPSS software, version 26, employing descriptive statistics and analysis of covariance (ANCOVA) to compare post-test scores while controlling for pre-test differences (P<0.05). Normality and variance homogeneity were verified. 

Results 
The study included 40 children, evenly split between groups and genders. Baseline sensory integration scores showed no significant differences, confirming group homogeneity. Post-intervention, the experimental group demonstrated significant improvements in sensory integration compared to the control group, indicating the effectiveness of perceptual-motor exercises. Statistical analyses confirmed that the data met normality and variance assumptions, supporting the robustness of the findings. Due to sample size constraints, secondary analyses by age or gender were not conducted; however, visual comparisons reinforced the results. 

Conclusion
The results indicated that perceptual-motor exercises significantly improve sensory integration in children aged 6-12 with ASD (level 2), as evidenced by significantly higher post-test scores in the experimental group compared to controls (P<0.01\text{P}<0.01, P<0.01). This finding underscores the effectiveness of perceptual-motor training in enhancing sensory processing and motor skills within this population.
Theoretically, these exercises facilitate neural organization by stimulating multisensory inputs, as per sensory integration theory, promoting adaptive behaviors and reducing sensory overload. The play-based, group-oriented format likely boosted motivation and social skills, consistent with evidence that game-like activities enhance motor-perceptual learning. The broad age range allowed for tailored difficulty levels, ensuring inclusivity.
This study demonstrates that perceptual-motor exercises effectively enhance sensory integration in children aged 6-12 with ASD (level 2), yielding significant post-intervention improvements (P<0.01). These interventions hold promise as adjunctive therapies to boost daily participation, social engagement, and adaptive skills. However, the results should be interpreted cautiously due to the limited scope; broader studies are needed to explore long-term effects, comorbid influences, and applicability across ASD levels. Ultimately, integrating such exercises into rehabilitation protocols could markedly improve outcomes for children with ASD, emphasizing the value of targeted, evidence-based approaches. 

Ethical Considerations

Compliance with ethical guidelines
This study was approved by the Ethics Committee of the Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran. The ethical principles observed include obtaining informed consent from participants, ensuring confidentiality of information, and allowing participants to withdraw from the research at any time. 

Funding
This article was extracted from the master’s thesis of Mahsa Rouhafza at the Department of Psychology and Education of Exceptional Children, Islamic Azad University, Central Tehran Branch. This research did not receive any specific grant from funding agencies in the public, commercial, or not-for profit sectors.

Authors' contributions
All authors contributed equally to the conception and design of the study, data collection and analysis, interpretation of the results, and drafting of the manuscript. Each author approved the final version of the manuscript for submission.

Conflict of interest
The authors declared no conflicts of interest.

Acknowledgments
The authors would like to thank all participants for their cooperation in this study.

مقدمه و اهداف
اختلال طیف اُتیسم نوعی اختلال عصب‌تکاملی است که با نقص‌هایی در تعامل و ارتباط اجتماعی و تکرار و محدودیت در رفتارها همراه است [1]. این اختلال تنها به کودکی محدود نمی‌شود و نشانه‌های آن می‌تواند در بزرگسالی نیز پایدار باشد. بروز و شدت علائم در افراد مختلف بسته به سطح اختلال و عوامل محیطی یا فردی متفاوت است [2]. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهد طی 3 دهه گذشته شیوع اختلال طیف اُتیسم رو به افزایش بوده است و شیوع آن در ایران حدود 06/0 درصد برآورد شده است [2]. یکی از مهم‌ترین و پرتکرارترین مشکلات کودکان مبتلا به اُتیسم، اختلال در یکپارچگی حسی است [3] که خود می‌تواند منشأ مشکلات عملکردی، رفتاری و اجتماعی گسترده باشد [4]. نظریه آیرز و رابینز [3] تأکید می‌کند که یکپارچگی حسی، فرایندی عصبی‌شناختی است که ادغام مناسب ورودی‌های حسی از محیط و بدن را فراهم می‌کند و زیربنای رفتار هدفمند و سازگارانه می‌شود. ضعف در این فرایند نه‌تنها یادگیری، بلکه حرکت، سازمان‌دهی هیجانی و رشد کلی کودک را مختل می‌کند؛ همچنین شدت مشکلات حسی، اغلب با سطح شدت اُتیسم در ارتباط است و کودکان با درجات بالاتر، مشکلات حسی بیشتری را تجربه می‌کنند [4، 5].
 طبق شواهد معتبر، مشکلات یکپارچگی حسی از مهم‌ترین موانع مشارکت این کودکان در فعالیت‌های روزمره است و می‌تواند حتی منجر به انزوای اجتماعی و محدودیت عملکرد شود [4]. پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند مداخله‌های مبتنی بر تمرینات یکپارچگی حسی، به‌طور مشخص می‌تواند رفتارهای کلیشه‌ای را کاهش داده و تعاملات اجتماعی را بهبود بخشد؛ مطالعه مرادی و همکاران [5] به‌طور مشخص نشان داد برنامه تمرینات ادراکی‌حرکتی ساختارمند می‌تواند به بهبود قابل‌توجهی در عملکرد اجرایی کودکان مبتلا به اُتیسم منجر شود. فرامرزی و همکاران [6] گزارش کردند اجرای تمرینات یکپارچگی حسی اثر مثبتی بر کاهش رفتارهای کلیشه‌ای و ارتقای تعامل اجتماعی دارد. یادگیری ادراکی‌حرکتی از دیدگاه روان‌شناسان برجسته‌ای مانند هب [7] و پیاژه، زیربنای اساسی رشد ادراکی و شناختی انسان را شکل می‌دهد. هر اندازه که کارایی کودک در دریافت و پردازش محرک‌های محیطی و بدنی بیشتر باشد، میزان موفقیت وی در تعامل اجتماعی، ابراز وجود و انطباق با محیط افزایش می‌یابد [6]. مداخلات ادراکی‌حرکتی عموماً بر ارتقای مهارت‌های بنیادین، مانند تعادل، هماهنگی، برنامه‌ریزی حرکتی و آگاهی فضایی‌زمانی تأکید دارند [7].
بر‌اساس مطالعات داخلی و بین‌المللی، از‌جمله پژوهش‌های گابر و همکاران [8] و بهروزمنش و همکاران [9] و نیز پری و همکاران [10] و موفلی [11]، مداخلات مبتنی بر یکپارچگی حسی و ادراکی‌حرکتی نقش بسیار مهمی در بهبود مهارت‌های حرکتی و کیفیت زندگی کودکان اُتیسم دارند. بهروزمنش و همکاران [9] اثربخشی آموزش مبتنی بر یکپارچگی حسی را در ارتقای وضعیت حسی کودکان اُتیسم با عملکرد بالا تأیید کردند. پری و همکاران [10] نیز به اثربخشی درمان‌های مبتنی بر یکپارچگی حسی و مداخلات حس‌محور در این گروه اشاره کرده‌اند و موفلی [11] نیز یافته‌هایی مشابه را گزارش کرده است. تقویت توانمندی‌های ادراکی‌حرکتی و یکپارچگی حسی می‌تواند منجر به افزایش سطح مشارکت، خودآگاهی و توانمندی‌های اجتماعی‌حرکتی در این کودکان شود [12-14]. 
فعالیت‌های ادراکی‌حرکتی با تحریک چندحسی به مغز کمک می‌کند تا اطلاعات حسی را بهتر پردازش کرده و رفتارهای هدفمند و متناسب با محیط را سازماندهی کند [13، 14]. براین‌اساس، تدوین و ارزیابی تمرینات ادراکی‌حرکتی و تعیین اثرات آن بر بهبود یکپارچگی حسی، امری ضروری در فرایند توان‌بخشی کودکان مبتلا به اُتیسم به نظر می‌رسد. در‌مجموع، با‌توجه‌به شواهد روزافزون داخلی و خارجی و اهمیت ارتقای عملکرد یکپارچگی حسی در کودکان طیف اُتیسم (بر‌اساس سطح شدت اختلال)، مطالعه حاضر با هدف بررسی اثربخشی تمرینات ادراکی‌حرکتی بر یکپارچگی حسی کودکان 6 تا 12 سال مبتلا به اُتیسم انجام شد.

مواد و روش‌ها
روش پژوهش حاضر نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون پس‌آزمون با گروه کنترل بود. این مطالعه در سال 1403 در مرکز تخصصی توان‌بخشی کودکان مبتلا به اختلال طیف اُتیسم شهر تهران انجام شد. جامعه آماری شامل کلیه کودکان دختر و پسر 6 تا 12 ساله مبتلا به اختلال طیف اُتیسم بود که تشخیص آن‌ها توسط روانپزشک کودک و بر‌اساس معیارهای راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، ویرایش پنجم (DSM-5-TR) در پرونده بالینی ثبت شده بود. شدت اختلال (خفیف تا متوسط) براساس نظر تیم بالینی مرکز تعیین شد. از بین جامعه آماری، 40 کودک (تعداد دختر و پسر به‌صورت برابر یا نسبت نزدیک) که معیارهای ورود به مطالعه را داشتند، به روش نمونه‌گیری دردسترس انتخاب شدند و سپس به‌صورت تصادفی ساده به 2 گروه آزمایش (20 نفر) و کنترل (20 نفر) تقسیم شدند. معیارهای ورود شامل داشتن تشخیص قطعی اُتیسم، قرار داشتن در بازه سنی 6 تا 12 سال، داشتن مشکلات یکپارچگی حسی بر‌اساس پرسش‌نامه یکپارچگی حسی (SPM) [15] و عدم وجود آسیب شدید جسمی/حرکتی یا اختلال روان‌پزشکی دیگر بود. ارزیابی اولیه یکپارچگی حسی با SPM توسط والدین و تأیید روان‌شناس مرکز انجام گرفت و صرفاً کودکانی که نمره خارج از محدوده طبیعی (وجود اختلال حسی) داشتند، وارد مطالعه شدند.
کودکانی که در طول پژوهش مداخلات درمانی دیگری (کاردرمانی، گفتاردرمانی یا درمان‌های دارویی جدید) دریافت می‌کردند یا بیش از 2 جلسه غیبت داشتند، از مطالعه حذف شدند. شرکت‌کنندگان در بازه پژوهش مجاز به دریافت هیچ مداخله هم‌زمان دیگری به‌جز برنامه روزمره خود نبودند. در ابتدای پژوهش، پس از ارائه توضیحات کامل و دریافت رضایت‌نامه آگاهانه والدین، ارزیاب بی‌اطلاع از تقسیم‌بندی گروه‌ها، پیش‌آزمون SPM را اجرا کرد. سپس گروه آزمایش در 11 جلسه 23 دقیقه‌ای (این مدت‌زمان بر‌اساس بررسی میزان تحمل و تمرکز کودکان طی جلسات آزمایشی اولیه و بر مبنای تجربه درمانگران مرکز تعیین شد.) 
تمرینات ادراکی‌حرکتی ساختارمند شرکت کرد. هر جلسه شامل 5 دقیقه حرکات کششی، 13 دقیقه تمرینات ادراکی‌حرکتی (مانند تمرین تعادل، هماهنگی، پرتاب توپ، حرکات هدفمند و غیره) و 5 دقیقه تمرین بازگشت به حالت اولیه بود. تمرینات به‌صورت گروهی، اما در زیرگروه‌های 4 تا 5 نفره و با هدایت مربی اجرا شد تا کودکان طبق توانمندی خود مشارکت فعال داشته باشند؛ در هیچ جلسه‌ای همه 20 نفر هم‌زمان تمرین نمی‌کردند. 
گروه کنترل در این مدت، صرفاً برنامه‌‌های روزمره خود را داشتند و هیچ مداخله جدید یا متمرکزی دریافت نکردند (درمان‌های جاری مرکز در هر دو گروه ادامه داشت). پس از دوره مداخله، ارزیابی مجدد با پرسش‌نامه SPM انجام شد.‌پرسش‌نامه یکپارچگی حسی SPM [15] ابزار اصلی گردآوری داده‌ها بود که روایی صوری و محتوایی و پایایی آن در ایران توسط موثقی و همکاران با آلفای کرونباخ 92/0 تأیید شده است [16]. تمامی مراحل پژوهش مطابق استانداردهای اخلاقی بود. رضایت والدین و محرمانگی اطلاعات رعایت شد و پژوهش کد اخلاق دریافت کرد. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از آمار توصیفی و تحلیل کوواریانس تک‌متغیره (آنکووا) و نرم‌افزار SPSS نسخه 26 انجام شد.

ابزار پژوهش
پرسش‌نامه یکپارچگی حسی (SPM) که توسط پارهام و همکاران در سال 2007 برای ارزیابی یکپارچگی حسی کودکان 5 تا 12 سال طراحی شده است، شامل 75 گویه با مقیاس لیکرت 4 درجه‌ای (هیچ‌گاه، گاهی، غالباً، همیشه) است. این پرسش‌نامه 8 زیرمقیاس را دربر می‌گیرد: مشارکت اجتماعی، پردازش بینایی، پردازش شنیداری، پردازش لمسی، پردازش بویایی و چشایی، تعادل و حرکت، آگاهی بدنی و طرح‌ریزی ایده‌ها [15]. روایی محتوای این ابزار در ایران توسط موثقی و همکاران تأیید شده و پایایی آن از‌طریق ضریب آلفای کرونباخ 92/0 گزارش شده است [16].

برنامه آموزشی تمرین‌های ادراکی‌حرکتی
برای تدوین و اجرای برنامه تمرین‌های ادراکی‌حرکتی، پیش از آغاز مطالعه از 3 نفر از متخصصان حوزه آموزش کودکان استثنایی (2 کاردرمانگر با‌تجربه و یک روان‌شناس کودک) در قالب جلسه مشاوره گروهی نظرخواهی شد و پیشنهادهای آن‌ها جهت بهبود و افزایش اعتبار علمی محتوا به‌صورت مستقیم در ساختار و ترتیب فعالیت‌ها اعمال شد (جدول شماره 1). 

رعایت اصول اخلاقی پژوهش از‌جمله اخذ رضایت آگاهانه والدین و کودکان، ارائه اطلاعات کامل درباره مراحل، تضمین محرمانگی داده‌ها و اطمینان نسبت به اجرای مداخلات پس از اتمام مطالعه برای گروه کنترل مورد توجه قرار گرفت و هیچ‌گونه شناسایی هویتی از آزمودنی‌ها انجام نشد تا حریم خصوصی آنان حفظ شود.
در این مطالعه، داده‌ها با بهره‌گیری از روش‌های آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شدند. در بخش آمار توصیفی، از شاخص‌هایی مانند میانگین و انحراف‌معیار جهت توصیف ویژگی‌های کلی داده‌ها استفاده شد. در بخش آمار استنباطی، آزمون شاپیرو ویلک به‌منظور بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها و آزمون لون جهت ارزیابی برابری واریانس‌ها به کار گرفته شد. همچنین برای بررسی روابط میان متغیرها و ارائه نتایج دقیق‌تر، از تحلیل کوواریانس (آنکووا) استفاده شد. تمامی تحلیل‌های آماری با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه ۲۶ و با در نظر گرفتن سطح معناداری 05/0 (‌0/05‌α‌=) انجام شد تا دقت و صحت نتایج تضمین شود.

یافته‌ها
در این مطالعه، ۴۰ کودک ۶ تا ۱۲ ساله مبتلا به اختلال طیف اُتیسم به‌طور تصادفی در 2 گروه آزمایش (۲۰ نفر) و کنترل (۲۰ نفر) تقسیم شدند. میانگین و انحراف‌معیار نمرات یکپارچگی حسی در گروه‌های آزمایش و کنترل، قبل و بعد از مداخله، در جدول شماره ۲ ارائه شده است.

بررسی تفاوت نمرات یکپارچگی حسی در پیش‌آزمون بین 2 گروه نشان داد (همان‌طور که در تصویر شماره ۱ نیز مشاهده می‌شود)، این تفاوت از‌لحاظ آماری معنادار نبوده است (p>0/05).

بنابراین گروه‌ها در ابتدای مطالعه از‌لحاظ وضعیت یکپارچگی حسی همگن بودند. پس از اعمال مداخله، میانگین نمرات یکپارچگی حسی در گروه آزمایش به‌طور معناداری نسبت به گروه کنترل کاهش یافت (p<0/01). این نتایج بیانگر اثربخشی تمرین‌های ادراکی‌حرکتی بر بهبود یکپارچگی حسی کودکان اُتیستیک است. نتایج آزمون شاپیرو ویلک برای بررسی نرمال بودن توزیع متغیرهای پژوهش و آزمون لون جهت ارزیابی همگنی واریانس‌ها نشان دادند پیش‌فرض‌های تحلیل کوواریانس در هر دو مورد برقرار است (p>0/05).

به‌دلیل محدودیت حجم نمونه و اطلاعات، تحلیل ثانویه بر‌اساس سن، جنسیت یا شدت اختلال انجام نشد. انجام این مقایسه‌ها برای پژوهش‌های آتی پیشنهاد می‌شود.
نتایج نشان می‌دهد نمرات یکپارچگی حسی کودکان دارای اختلال طیف اُتیسم تحت تأثیر تمرینات ادراکی و حرکتی قرار گرفته و در‌واقع تفاوت معناداری بین گروه کنترل و آزمایش مشاهده شد.

بحث
نتایج حاصل از اجرای پژوهش حاضر نشان می‌دهد انجام تمرینات ادراکی و حرکتی تأثیر مثبتی بر یکپارچگی حسی کودکان دارای اختلال طیف اُتیسم دارد. شواهد به‌دست‌آمده در این مطالعه نشان‌دهنده بهبود معنادار عملکرد حسی در کودکان مورد‌بررسی است (p<0/01) و این تفاوت معنادار بین گروه‌های آزمایش و کنترل مشاهده می‌شود. این نتایج با یافته‌های مرادی و همکاران هم‌راستا است که نشان دادند، تمرینات ادراکی‌حرکتی می‌تواند منجر به ارتقای کارکردهای اجرایی و بهبود عملکرد عصبی‌روانی در کودکان مبتلا به اُتیسم شود [5]. یافته‌های این مطالعه همچنین با نتایج پژوهش‌های مشابه داخلی و خارجی، نظیر فرامرزی و همکاران [6] و بهروزمنش و همکاران [9]، گابر و همکاران [7] و پری و همکاران [10] همسو است. این پژوهش‌ها نشان داده‌اند مداخلات مبتنی بر یکپارچگی حسی و تمرینات ادراکی‌حرکتی در بهبود عملکرد حسی و حرکتی کودکان مبتلا به اُتیسم مؤثر هستند.
علاوه‌بر‌این، تحقیقات بین‌المللی دیگر مانند مطالعه گابر و همکاران وپری و همکاران نشان داده‌اند مداخلات ادراکی‌حرکتی و درمان‌های مبتنی بر یکپارچگی حسی می‌توانند به بهبود مهارت‌های حرکتی، اجتماعی و یکپارچگی حسی در کودکان طیف اُتیسم منجر شوند [7، 10]. این یافته‌ها نیاز به توجه بیشتر در این زمینه را بیان می‌کند و اهمیت دادن به مداخلات مشابه را نشان می‌دهد.
در مطالعه حاضر، دامنه سنی کودکان نسبتاً وسیع بود و تمرینات مورد‌استفاده شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌های ساختارمند با سطوح مختلف دشواری متناسب با سن، توانایی و نیاز کودک بود. به‌منظور افزایش اثربخشی مداخله، کوشش شد تمرینات با‌توجه‌به سطح رشد هر کودک اجرا شود. با‌توجه‌به اینکه تمرکز برنامه حاضر بر تمرینات ادراکی‌حرکتی بود، برخی فعالیت‌ها به‌صورت بازی‌محور و گروهی اجرا شدند تا انگیزش و مشارکت کودکان افزایش یابد. شواهد قبلی نیز نشان داده‌اند فعالیت‌های حرکتی با ویژگی بازی می‌تواند موجب ارتقای مهارت‌های اجتماعی و بهبود یادگیری عملکردهای حرکتی و ادراکی شود [17].
تبیین یافته‌ها را می‌توان از منظر نظریه‌های یکپارچگی حسی و تأثیر تجارب حرکتی بر رشد مغز، یادگیری و پردازش اطلاعات حسی تحلیل کرد [18]. فعالیت‌های تکراری و ساختارمند با تحریک هم‌زمان چند سیستم حسی، به تسهیل سازماندهی عصبی و در‌نهایت بهبود عملکرد حسی در کودکان طیف اُتیسم کمک می‌کند.

نتیجه‌گیری
نتایج پژوهش حاضر نشان داد انجام تمرینات ادراکی‌حرکتی می‌تواند تأثیر مثبتی بر یکپارچگی حسی کودکان دارای اختلال طیف اُتیسم داشته و موجب بهبود معنادار عملکرد حسی آن‌ها شود (01/0 p<). این یافته‌ها بر اهمیت برنامه‌های مداخله‌ای هدفمند برای ارتقای کیفیت زندگی کودکان مبتلا به اُتیسم تأکید می‌کنند. با‌این‌حال توجه به محدودیت‌های موجود، ازجمله ارزیابی صرفاً یک متغیر (یکپارچگی حسی) و عدم سنجش مستقیم کیفیت زندگی، ضروری است.
تعمیم نتایج به سایر جنبه‌ها، از‌جمله بهزیستی روانی یا عملکرد اجتماعی نیازمند تحقیقات آینده است. مطالعات آتی باید به ارزیابی اثربخشی این مداخلات در سطوح مختلف شدت اختلال و سنین متفاوت بپردازند و از اندازه‌گیری‌های چندبعدی برای درک بهتر تأثیراقدامات مداخله‌ای استفاده کنند.

ملاحظات اخلاقی

پیروی از اصول اخلاق پژوهش
در اجرای پژوهش ملاحظات اخلاقی مطابق با دستورالعمل کمیته اخلاق دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز در نظر گرفته شده است. 

حامی مالی
این مقاله برگرفته از پایان‌نامه پژوهشی خانم مهسا روح‌افزا در مقطع کارشناسی ارشد در گروه روان‌شناسی و آموزش استثنایی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز است و کمک مالی از سازمان تأمین‌کننده مالی در بخش‌های عمومی و دولتی، تجاری، غیرانتفاعی دانشگاه یا مرکز تحقیقات دریافت نکرده است. 

مشارکت نویسندگان
همه نویسندگان به‌طور یکسان در مفهوم و طراحی مطالعه، جمع‌آوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، تفسیر نتایج و تهیه پیش‌نویس مقاله مشارکت داشتند.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد. 

قدردانی و تشکر
نویسندگان از تمامی شرکت‌کنندگان به خاطر همکاری‌شان در این مطالعه تشکر و قدردانی می‌کنند.

References

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5-TR. 5th ed. Washington: American Psychiatric Association; 2022. [DOI:10.1176/appi.books.9780890425787]
2. Akomolafe AF, Abdallah BM, Mahmood FR, Elshoeibi AM, Al-Khulaifi AA, Mahmoud E, et al. Estimates of the prevalence of autism spectrum disorder in the Middle East and North Africa region: A systematic review and meta-analysis. BMC Public Health. 2025; 25:2519. [DOI:10.1186/s12889-025-23651-x]
3. Ayres AJ, Robbins J. Sensory integration and the child: Understanding hidden sensory challenges. Torrance: Western Psychological services; 2005. [Link]
4. Randell E, McNamara R, Delport S, Busse M, Hastings RP, Gillespie D, et al. Sensory integration therapy versus usual care for sensory processing difficulties in autism spectrum disorder in children: Study protocol for a pragmatic randomised controlled trial. Trials. 2019; 20(1):113. [DOI:10.1186/s13063-019-3205-y] [PMID]
5. Moradi H, Movahedi A, Arabi M. [The effect of perceptual-motor exercise on improvement in executive functions of children with autism disorder (Persian)]. Shefaye Khatam. 2020; 8(2):1-8. [DOI:10.29252/shefa.8.2.1]
6. Faramarzi S, Abbasi S, Gholami M, Vahabi RS, Pour Sadoghi A. [Effectiveness of sensory integration exercises on social interactions and stereotypical behaviors of children with autism spectrum disorder (Persian)]. Research in Cognitive and Behavioral Sciences. 2021; 10(2):71-82. [DOI:10.22108/cbs.2021.128209.1520]
7. Karimi Bahrasemany A, Chorami M, Sharifi T, Ghazanfar A. [Effectiveness of sensory-motor integration on self-esteem and performance mathematical in male students with math learning disorder in Kerman (Persian)]. Journal of Exceptional Children. 2021; 21(2):8. [Link]
8. Gaber SA, Alzahrani AS, Dawsari IA, Hamad AM, Alhajri AS. Developing gross and fine motor skills using sensory integration in children with moderate autism spectrum disorder. European Journal of Educational Research. 2025; 14(1):297-307. [DOI:10.12973/eu-jer.14.1.297]
9. Behrouzmanesh P, Naderi F, Bakhtiarpour S,  Hafezi F. Effect of sensory integration-based training on the sensory profile of male children with high-performance autism. The Scientific Journal of Rehabilitation Medicine. 2023; 12(4):760-73.
10. Perri RL, Berchicci M, Bianco V, Quinzi F, Spinelli D, Di Russo F. Awareness of perception and sensory-motor integration: ERPs from the anterior insula. Brain Structure and Function. 2018; 223(8):3577-92. [DOI:10.1007/s00429-018-1709-y] [PMID]
11. Muffly A. Sensory processing of individuals who have experienced sexual assualt [Doctoral dissertation]. New York: Ithaca College; 2014. [Link]
12. Toth K, Munson J, Meltzoff AN, Dawson G. Early predictors of communication development in young children with autism spectrum disorder: Joint attention, imitation, and toy play. Journal of Autism and Developmental Disorders. 2006; 36(8):993-1005. [DOI:10.1007/s10803-006-0137-7] [PMID]
13. Provost B, Lopez BR, Heimerl S. A comparison of motor delays in young children: Autism spectrum disorder, developmental delay, and developmental concerns. Journal of Autism and Developmental Disorders. 2007; 37(2):321-8. [DOI:10.1007/s10803-006-0170-6] [PMID]
14. Walk RD, Pick HL. Intersensory perception and sensory integration. New York: Plenum Press; 2013. [Link]
15. Parham LD, Ecker CL, Kuhaneck HM, Henry DA, Glennon TJ. Sensory processing measure, (SPM-2). Torrance: Western Psychological Services; 2021. [Link]
16. Attary T, Radman N, Ghazizadeh A. Psychometric properties of the Persian version of sensory processing sensitivity scale. Advances in Cognitive Science. 2022; 24(2):113-26.
17. Movasaghi Z, Shameli L, Hadianfard H. [Comparison of children with attention deficit/hyperactivity disordery, special learning disorder and normal in sensory processing, academic help seeking and problem-solving strategies (Persian)]. Journal of Exceptional Children. 2021; 21(4):33-50. [Link]
18. Hebb DO. The organization of behavior: A neuropsychological theory. New York: Psychology Press; 2005. [DOI:https://doi.org/10.4324/9781410612403]